|
DEBATA „TYGODNIKA”: OBJAWIENIA PRYWATNE
Paradoksy objawień prywatnych
ARTUR SPORNIAK
- Jedna z anegdot przypisywana Ojcom Pustyni z IV
wieku mówi o pewnym mnichu, któremu ukazał się diabeł w postaci anioła światłości.
Przybysz rzekł do świętego starca: „Ja jestem Gabriel i zostałem posłany do
ciebie!”. „Sprawdź – odpowiedział mnich – czy to nie do kogoś innego zostałeś
posłany, bo ja tego nie jestem godny”. Sądząc po liczbie i popularności u
schyłku drugiego milenium przeróżnych objawień prywatnych daleko nam do pokory
i roztropności egipskich pustelników.
W Kościele odnaleźć można tradycję dystansowania się
wobec nadprzyrodzonych doznań. Spowiednicy św. Teresy z Avila przez dwa lata z
premedytacją wmawiali świętej, że jej wizje pochodzą od złego ducha. Jeden z
nich nakazał Teresie, by zawsze czyniła znak krzyża i pokazywała Zjawie... „figę”.
Święta czyniła to posłusznie, choć była przekonana, że ukazuje jej się
Chrystus. „Raczej byłabym dała się porąbać na sztuki, niżbym potrafiła
uwierzyć, że to zły duch” – pisała w „Księdze życia”. Z wielkim
zażenowaniem prosiła więc Pana, by wybaczył jej zniewagi, które Mu niechcący
wyrządza. Ale też z wyraźnym wyrzutem tłumaczyła, że spełnia polecenie tych,
których On sam ustanowił szafarzami w Kościele. Pan Jezus odpowiadał Teresie,
że dobrze czyni słuchając spowiedników.
Ostrożność wobec nadprzyrodzonych wizji i objawień
znajdziemy także w „Dialogach” św. Katarzyny Sieneńskiej. Chrystus ostrzega
duszę, by szukała tylko Jego, a nie radości duchowej w widzeniach, gdyż diabeł
może to wykorzystać. „Jeżeli dusza nie podniesie się wtedy przez prawdziwą
pokorę, odpychając z pogardą wszystkie ofiarowane jej radości – czytamy w
»Dialogach« – złowi się na tę wędkę i wpadnie w ręce diabła. Odrzucając
natomiast z pokorą tę radość, jeśli z miłości wybierze Mnie, który jestem
dawcą, a nie darem, diabeł nie będzie mógł w swej pysze znieść ducha, który
jest pokorny”.
Być może dominikańska mistyczka ze Sieny znała starą
zakonną legendę, opowiadającą o bracie, który zaniedbywał studium na rzecz
modlitwy. W postępowaniu takim umacniała go zjawa ukazująca się w postaci
Najświętszej Dziewicy. Gdy to wyszło na jaw, pewien święty współbrat tak mu
polecił: „Synu, kiedy ta zjawa przyjdzie, pluń jej w twarz. Jeśli to jest
Błogosławiona Dziewica, jest Ona pokorna i nie będzie ci miała za złe twojego
posłuszeństwa. Jeśli zaś diabeł przybiera Jej postać, jest on pyszny i nie
zniesie upokorzenia”. Ów dominikanin uczynił zgodnie z poleceniem. Diabeł
uciekł i już nigdy się nie pojawił. Podobne historie, niewątpliwie nawiązujące
do tradycji egipskich pustelników, przypisywano różnym świętym, m.in. Filipowi
Nereuszowi.
Ojcowie Pustyni, w swojej pieczołowicie
pielęgnowanej pokorze rzeczywiście gardzili wszystkim, co miało posmak
nadzwyczajności. Siostra Małgorzata Borkowska OSB niedawno przypomniała na
łamach miesięcznika „Znak” o głębokiej niechęci świętych starców także do
czynienia cudów. Trzeba było wręcz uciekać się do podstępu, aby cud wymusić. Opowiadano
o Abba Makarym, że usłyszał kiedyś płacz dziecka. Nie wiedząc, że chłopiec jest
sparaliżowany, a jego ojciec specjalnie go pod celę podrzucił, starzec zapytał:
„A któż cię tu przyprowadził?”. „Mój ojciec rzucił mnie tutaj i poszedł” –
usłyszał skargę. Starzec rzekł na to: „Wstawaj i goń go!”. Chłopiec natychmiast
ozdrowiał, wstał i pobiegł do ojca.
DAR PROROKOWANIA
Można kontrargumentować, twierdząc, że takie
niechętne i ascetyczne podejście do zjawisk nadprzyrodzonych jest drogą dla
wybranych. Kościół w masowej skali nie może być tak rygorystyczny. Zresztą „od
początku tak nie było”. Nadprzyrodzone zjawiska pełniły ważną rolę w życiu
pierwszych chrześcijan. Św. Paweł, opisując charyzmaty obecne w pierwotnej
gminie, oprócz daru mądrości i wiary wymienia dar czynienia cudów, łaskę
uzdrawiania, dar prorokowania, rozeznawania duchów czy mówienia językami (1Kor
12,8-10).
Charyzmaty takie zapewne nie były rzadkością.
Wcielenie wzmogło i ośmieliło tęsknotę za Bożą obecnością. Także tą obecnością
rozumianą zmysłowo. Jeżeli Chrystus po zmartwychwstaniu ukazał się Kefasowi,
potem Dwunastu, a następnie ogromnej rzeszy uczniów, dlaczego nie miałby się
ukazywać także i w naszych czasach?
Nadprzyrodzone doznania zwykle nie stanowiły dla
Kościoła problemu, jeżeli dotyczyły – jako szczególna łaska życia
kontemplacyjnego – indywidualnego rozwoju duchowego. Kościół czuwał nad
wizjonerem poprzez kierowników duchowych. Nie trudno też było o kryteria, które
pozwalały określić, czy wizja pochodzi od złego ducha (ewentualnie od samego
wizjonera), czy od Boga. Podstawowym kryterium był stosunek zjawy do instytucji
Kościoła. Jeśli zjawa traktowała Kościół hierarchiczny z szacunkiem, tak jak
Jezus w wizjach św. Teresy, można było dalej badać, czy treść wizji nie jest sprzeczna
z nauką Kościoła. Jeśli natomiast pojawiała się krytyka instytucji Kościoła,
wizję traktowano jako fałszywą, bądź inspirowaną przez diabła, Bóg bowiem nie
mógł podważać sensu Kościoła, który sam powołał do istnienia.
Istniały też kryteria subiektywne. Zarówno św.
Teresa, jak i św. Katarzyna wskazują na owoce objawienia. Jeśli wizja
ostatecznie przynosi pokój i „głód cnoty” – pochodzi od Boga. Jeśli
wizjonera z początku opanowuje radość, „która przechodzi w zamęt i ciemność
duchową” – znak to, że Bóg nie jest źródłem wizji.
Tak trzeźwo i z dystansem odbierane przez wizjonera
nadprzyrodzone doznania nie tylko owocowały jego wzrostem duchowym, zwykle
oddziaływały też szeroko w Kościele. Magisterium uznało dzieła św. Katarzyny i
św. Teresy za wyjątkowo trafnie ukazujące prawdy wiary katolickiej, wyróżniając
obie mistyczki tytułem Doktora Kościoła. Znane są także przypadki wpływu
nadprzyrodzonych wizji na myśl teologiczną. Jeden z największych XX-wiecznych
teologów Hans Urs von Balthasar przyznawał, że na jego myśleniu w znacznym
stopniu zaważyły wizje zaprzyjaźnionej z nim mistyczki Adrienne von Speyr.
Znamienne, że i ona podkreślała, iż wizji nie należy szukać, a kto ich
doświadczył, nie powinien przykładać do tego zbyt dużej wagi.
Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy z prywatnym
objawieniem związane jest orędzie adresowane do Kościoła lub jakaś misja
religijna wizjonera. Wtedy sprawa zaczyna mieć społeczne konsekwencje. Kościół,
jako depozytariusz i strażnik jedynego, wypełnionego w osobie Chrystusa Objawienia,
którego przekaz zakończył się wraz ze śmiercią ostatniego z Apostołów, nie może
takich faktów zupełnie bagatelizować. Zajęcie stanowiska nie zawsze jednak jest
sprawą prostą, zważywszy na zwykle pobożną wymowę objawień (wezwanie do
nawrócenia) i kontrowersyjne szczegóły.
RÓG OBFITOŚCI
Katolickie księgarnie pełne są świadectw i zbiorów
orędzi przekazywanych przez nadprzyrodzone istoty. Czytelnika może na przykład
zaintrygować 16 tomów (sic!) „Poematu Boga-Człowieka” Marii Valtorty,
włoskiej wizjonerki zmarłej w 1961 roku. Wydany w języku polskim przez
katowickie wydawnictwo „Vox Domini” Poemat jest szczegółowym zapisem historii
życia i działalności Jezusa, jak twierdzi autorka, podyktowanym przez Niego
samego. Interesujące jest zwłaszcza „posłowie”, w którym Jezus ujawnia cel i
znaczenie dzieła oraz zaleca rozpowszechnianie go. Powstało ono w czasach
odpowiedzialnego za wiele „szkodliwych nauk” modernizmu, po to, by uzupełnić „luki”
w Ewangeliach. Luki te – jak wyjaśnia Jezus – są przyczyną niewłaściwego
zrozumienia „pewnych sytuacji oraz niektórych moich surowych zachowań jakich
musiałem użyć, a które bardzo kontrastowały z nieustanną zachętą do
przebaczania, do łagodności i pokory”. Skąd wzięły się w Piśmie Świętym te
kłopotliwe luki? Według „nadprzyrodzonego autora” – stąd, że Ewangeliści
milczeli o zdarzeniach, „których – z powodu swej niezniszczalnej,
hebrajskiej mentalności – nie potrafili uznać za dobre!”. Jezus co prawda
zapewnia, że „w tym dziele niczego się nie dodaje do Objawienia”,
niemniej mówi, że otrzymujemy w nim „nowe światła”, gdyż to, które
posiadamy, nie wystarcza już do zobaczenia „Drogi, Prawdy i Życia”.
Polscy wydawcy Poematu w miejsce imprimatur
przytoczyli wypowiedź Piusa XII: „Opublikujcie tę pracę w formie, w jakiej
została napisana. Nie ma potrzeby, aby wydawać opinię o jej pochodzeniu. Kto
przeczyta, ten zrozumie”. Papież zapoznał się z wizjami w 1948 roku. Jednak
rok później Święte Oficjum zakazało wydawania pism Marii Valtorty, a w 1960
znalazły się one na indeksie ksiąg zakazanych. Po decyzji Świętego Oficjum
wizjonerka zapadła na chorobę psychiczną. Skreślenia po dwóch latach z indeksu
Valtorta już nie doczekała.
Jeszcze ciekawsze, bo dziejące się zupełnie
współcześnie, są nadprzyrodzone rozmowy mieszkającej w Warszawie wizjonerki,
ukrywającej się pod imieniem Anna. Podczas wojny Anna działała w podziemiu jako
łączniczka i sanitariuszka. W 1944 r. trafiła na ponad rok do sowieckiego
łagru. Tam modliła się, by Bóg pozwolił jej nadal służyć ojczyźnie. Po latach dojdzie
do wniosku, że Pan wysłuchał tej modlitwy, obdarzając ją charyzmatem słyszenia
Bożego głosu, przekazującego orędzia dla Polski. W międzyczasie Anna zaangażuje
się w ruch charyzmatyczny. Wokół niej skupi się grupa osób rozmawiających za
jej pośrednictwem z Bogiem. Wśród tych osób znajdzie się dwóch posłów (z
początku lat 90.), a także krakowski jezuita. Z rozmów powstanie kilka książek
drukowanych m.in. przez wydawnictwo Michalineum, a także wielokrotnie wznawiane
przez wydawnictwo WAM księży jezuitów czterotomowe „Boże Wychowanie”. Dwa
pierwsze tomy tej książki ukazały się za zezwoleniem władz zakonnych, pozostałe
– z kościelnym imprimatur.
Z kim Anna rozmawia? Bóg, który warszawskiej
wizjonerce pozwala się słyszeć, jest z jednej strony Bogiem niesłychanie
bliskim, pełnym bezinteresownej miłości, ofiarowującym swoją opiekę i pomoc. Z
drugiej – wieszczącym rychłą zagładę cywilizacji Zachodu. Świat czeka „okres
oczyszczenia” – czas katastrof, klęsk żywiołowych i wojen, w których użyta
zostanie broń jądrowa. „Zginą miliony ludzi, przestanie istnieć wiele
państw, nastąpi ruina gospodarcza”. Dotyczy to zwłaszcza Stanów
Zjednoczonych i bogatych krajów Europy Zachodniej. „To wszystko nastąpi
jeszcze w tym wieku” – powtarza za nadprzyrodzonym „głosem” Anna, czasu
jest więc mało. Bóg okaże się najbardziej surowy wobec Niemiec. Upadek tego
państwa, ze względu na jego zbrodnie, jest nieuchronny – na większości
terytorium naszych zachodnich sąsiadów „rozleje się morze”. Bóg słyszany
przez Annę, nie dostrzega przy tym wysiłków Niemców, by zmyć hańbę nazizmu i
wojny, nie widzi choćby międzynarodowej działalności charytatywnej Kościoła
niemieckiego i wielu niemieckich organizacji społecznych. Ani tego, że dzisiaj
Niemcy są najważniejszym partnerem Polski w Europie. Przeciwnie, Bóg Anny
zaleca Polakom zacieśnienie sojuszy z małymi państwami Europy Środkowej. Co
stanie się w „dniach grozy” z Polską?
Nasz naród cieszy się specjalnymi względami, dlatego
zostanie ocalony. Ma bowiem do odegrania wyjątkową rolę. Bóg widzi w nas
realizatorów „dzieła odnowy oblicza ziemi”. Mamy być misjonarzami świata
i lekarzami umierającej Europy. Nasze szczególne powołanie opisane jest w
kategoriach biblijnego powołania Narodu Wybranego. Bóg „upatrzył sobie nasz
naród przed wiekami”. Jesteśmy „wybraną cząstką” Jego ludu. Zawiera z nami „nowe
przymierze”. Będzie to „pierwsza próba powrotu do współżycia rodzaju ludzkiego
ze swym Stwórcą i Zbawicielem”. Bóg „zbuduje swoje dzieło” za pośrednictwem
Anny, obiecując jej pomoc, „jakiej jeszcze nie było na ziemi”.
Natomiast z oburzeniem – jak zaznacza Anna – Bóg
mówi o Żydach. Utracili oni Boże wybranie, mordując swego Zbawiciela i
instrumentalnie traktując przymierze („Dawali Mi rytuał, próżne gesty i
słowa puste, sercem zaś lgnęli do zagarnięcia całego świata i używania go w
imię moje!”). Wiele uwagi „głos” słyszany przez Annę poświęca masonom i
tajnym organizacjom rządzącym światem, do których zalicza m.in. Rotary Club
(tymczasem członkowie tej filantropijnej organizacji zostaną przyjęci na
audiencji przez Jana Pawła II). Często odwołuje się także do innych objawień: z
Fatimy, La Salette, Medjugorie.
Niezależnie od kontrowersyjnej treści, już sam
sposób powstawania podobnych orędzi stawia nas przed paradoksem, którego
konsekwencje Kościół czasem zdaje się bagatelizować. Jeżeli Bóg rzeczywiście
kontaktuje się bezpośrednio i przekazuje swoje orędzia, o czym świadczą –
najczęściej całkiem szczerze – wizjonerzy, jak przekonać rzesze przejętych tym
faktem wiernych, że trudne w lekturze Pismo Święte ma o wiele większe
znaczenie, a depozyt wiary strzeżony, przechowywany i głoszony przez Kościół
decydującą wagę? Wizjoner bowiem nie mówi od siebie, nie mówi nawet w imieniu
Boga, jak starotestamentalny prorok, on jest wprost narzędziem przekazu –
medium. Stąd ogromna sugestywność takiego objawienia. Anna określa siebie jako „sekretarkę
Boga”. Jej rola ogranicza się do zapisywania i redagowania Boskich wypowiedzi.
Jest jednak przekonana, że to są naprawdę Boskie wypowiedzi. Nie dziwi więc popularność
tego typu publikacji. Tym bardziej, że Bóg przemawia do nas współczesnym,
prostym językiem, ma mentalność podobną naszej, mówi to, co chcemy słyszeć.
Czy Kościół powinien angażować swój autorytet w
rozpowszechnianie takich książek? W 1998 roku, po prawie pięciu latach od
ukazania się pierwszego tomu „Bożego wychowania”, imprimatur cofnięto, a
wydawnictwo wstrzymało druk książki.
MEDJUGORIE – FATIMA
W 1996 roku ukazała się książka „Problem:
Medjugorie” ks. Jana Wójtowicza. (O istnieniu tej książki przypomniał
dominikański miesięcznik „W drodze”, organizując w numerach: 8/97 i 6/98
interesującą dyskusję na temat objawień z chorwackiej wioski). Wśród wielu
dostępnych w księgarniach publikacji o fenomenie Medjugoria pracę ks.
Wójtowicza wyróżnia zdecydowany krytycyzm.
Orędzia Matki Boskiej przekazywane kilkorgu widzącym
co tydzień od 1981 roku aż do dzisiaj, a także powstanie ogromnego ruchu
propagującego objawienia, czy sam fakt, że Maryja odpowiada na szczegółowe
pytania i angażuje się w spór z miejscowym biskupem – to wszystko niepokoi ks.
Wójtowicza. Autor widzi w tym powstanie samozwańczego „Kościoła w Kościele”.
Dyskwalifikujący dla orędzi jest – jego zdaniem – nie tylko kontrowersyjny cud
znikania betonowego krzyża na górze Kriżevac nad Medjugoriem, ale także
prowokujące ludzką ciekawość „tajemnice” przekazywane widzącym, czy zdradzające
pychę żądanie Zjawy, by 25 czerwca Kościół ustanowił święto Królowej Pokoju („W
całej historii Kościoła nie zdarzyło się nigdy, by Matka Boża – także w zatwierdzonych
objawieniach – wystąpiła z żądaniem o ustanowienie Jej święta” – pisze ks.
Wójtowicz). Konkluzja jest następująca: celem medjugorskich objawień jest „zdominowanie,
usunięcie w cień i pomniejszenie znaczenia i wpływu Fatimy i Lourdes”. Ks.
Wójtowicz nie dostrzega przy tym, że podobne zarzuty postawić można uznanym
przez Kościół objawieniom, w które Medjugorie ma godzić.
Serię sześciu objawień fatimskich w 1917 roku
zwieńczył tzw. cud słońca. Zapowiedziane wcześniej przez Maryję trojgu
dzieciom: Łucji, Hiacyncie i Franciszkowi, niezwykłe zjawisko zgromadziło w
Fatimie kilkadziesiąt tysięcy widzów. Na ich oczach – jak donoszą świadectwa –
słońce najpierw zaczęło wirować wokół własnej osi, rzucając we wszystkie strony
kolorowe wiązki światła, potem zdawało się, że zygzakiem spada na ziemię.
Wywołało to powszechny strach. Świadkowie padali na kolana, będąc przekonani,
że zbliża się koniec świata. Cud ten miał potwierdzić prawdziwość objawień.
Tymczasem rodzi wątpliwość: czy Bóg rzeczywiście mógłby być autorem
spektakularnego widowiska, wprowadzającego ludzi w przerażenie? Wątpliwość tym
większą, jeśli uświadomimy sobie, że cuda Jezusa – jak pokazuje ks. Józef
Kudasiewicz („Znak”, nr 6/99) – miały zupełnie inny charakter i sens. Przede
wszystkim zapowiadały nadejście Królestwa Bożego, zwycięstwo nad śmiercią,
chorobą oraz ludzką biedą, świadczyły o Bożej miłości. Jezus unikał cudów
widowiskowych. Uczeni w Piśmie i faryzeusze na próżno żądali od Niego znaku z
nieba, który jednoznacznie potwierdziłby Boże pełnomocnictwo.
W książkach propagujących orędzie z Fatimy dużo
miejsca poświęca się tzw. tajemnicy fatimskiej. Składa się ona z trzech części,
z których dwie zostały już ujawnione. Pierwsza część dotyczy wizji piekła,
doświadczonej przez troje małych wizjonerów. Wizja ta nie odbiega w niczym od
tradycyjnego ludowego wyobrażenia, gdzie diabły mają wygląd „wzbudzających
starach nieznanych zwierząt”, a dusze smażą się w piekielnym ogniu jak węgle.
(Warto ją porównać z oszczędną w środki, ale psychologicznie sugestywną wizją
piekła ze wspomnianej już „Księgi życia” św. Teresy z Avila, gdzie ani ognia,
ani diabłów-zwierząt nie ma).
Drugą część tajemnicy stanowi orędzie Matki Boskiej
skierowane do grzesznego świata. Maryja przepowiada, że jeżeli ludzie nie przestaną
obrażać Boga, ludzkość zostanie ukarana jeszcze jedną wojną – dużo
straszniejszą od trwającej wówczas I wojny światowej. Będzie głód,
prześladowanie Kościoła i Ojca Świętego. Rosja rozszerzy swoje bezbożne nauki,
ludzie dobrzy będą cierpieć, a różne narody zginą. Ratunkiem przed piekłem dla
wielu, gwarancją pokoju oraz nawrócenia Rosji ma być rozpowszechnienie
nabożeństwa Niepokalanego Serca Maryi, poświęcenie temuż Sercu Rosji oraz
ustanowienie Komunii świętej wynagradzającej w pierwsze soboty miesiąca.
Papieże nie od razu wypełnili warunki stawiane w
orędziu. Jeśli zgodzić się z logiką objawień, powinni byli czuć się współwinni
za cierpienia milionów ludzi dotkniętych wojną i komunizmem jako karą. Pan
Jezus w wizjach, które otrzymała Łucja już jako zakonnica, wyrażał swoje
niezadowolenie: „Nie chcieli spełnić mojej prośby... Będą tego żałować i
nawet spełnią ją, ale będzie już za późno”. Poświęcenia Kościoła oraz całej
ludzkości Niepokalanemu Sercu Maryi dokonał dopiero Pius XII w 1942 roku, zaś w
1952 – osobno narodów Rosji. Jan Paweł II ponowił akt poświęcenia w 1982 roku.
Najwięcej kontrowersji wzbudza wciąż nie ujawniona *
trzecia część tajemnicy, którą siostra Łucja w 1958 roku powierzyła Janowi
XXIII. Co do jej treści dominują dwa przypuszczenia. Papieże do tej pory
milczą, gdyż część trzecia zawiera straszliwą wizję przyszłości, albo też
prorokuje fiasko reform Soboru Watykańskiego II i silny wewnętrzny kryzys
Kościoła. Obie hipotezy wielokrotnie dementował – niekiedy z irytacją – kard.
Joseph Ratzinger, prefekt watykańskiej Kongregacji Nauki Wiary. Milczenie
papieży może mieć jednak zupełnie prosty powód. Być może trzecia część
tajemnicy jest tak zwyczajna, że istnieje obawa, iż choćby została uroczyście
ujawniona, i tak większość zaangażowanych w orędzia fatimskie w nią nie
uwierzy. Możliwe także, iż jest równie „polityczna” – a przez to kłopotliwa –
co część druga: na przykład zawiera proroctwo nawrócenia Żydów czy mahometan,
co rzeczywiście wiąże dzisiaj Papieżowi ręce.
Tak czy inaczej Fatima, mimo wielu pozytywnych
owoców – np. ożywienia idei ofiarowania osobistych cierpień za zbawienie
grzeszników czy propagowania modlitwy różańcowej – przysparza Kościołowi także
kłopotów. Nie najmniejszym z nich jest obraz Boga, jaki się wyłania z fatimskich
orędzi. Powoduje on konieczność reinterpretacji orędzi. Niekiedy
reinterpretacja ta znacznie odbiega od pierwotnego przekazu. Na przykład
zamiast o karach za grzechy mówi się o skutkach grzechu, lub o nieszczęściach,
których doświadcza świat. Kiedy zaś Łucja zapytała Matkę Boską o swoją zmarłą
starszą koleżankę Amelię i otrzymała odpowiedź: „Zostanie w czyśćcu aż do
skończenia świata”, szybko wytłumaczono, iż nie należy tego brać dosłownie.
Nie łatwo jest powiedzieć, co w takim razie w fatimskim orędziu należy brać
dosłownie.
CIĘŻKIE RAMIĘ SYNA
Katechizm Kościoła Katolickiego, zanim wypowie się o
objawieniach prywatnych, przytacza jedną z najbardziej surowych o nich opinii –
fragment „Drogi na górę Karmel” św. Jana od Krzyża: „Od kiedy Bóg dał nam swego
Syna, który jest Jego jedynym Słowem, nie ma innych słów do dania nam. (...)
Jeśli więc dzisiaj ktoś chciałby Go jeszcze pytać lub pragnąłby jakichś wizji
lub objawień, nie tylko postępowałby błędnie, lecz także obrażałby Boga, nie
mając oczu utkwionych jedynie w Chrystusa, szukając innych rzeczy lub nowości”
(65). Nie znaczy to jednak, że Kościół konsekwentnie stroni od „wizji i
objawień”. Przeciwnie, dostrzega w nich także ogromny potencjał i stara się go
wykorzystywać dla duchowego dobra wiernych, co oczywiście zawsze pozostaje
ryzykowne. Dlatego większość objawień jest badana na różnych szczeblach
instytucji kościelnych. Najczęściej Magisterium ogranicza się do stwierdzenia
sprzeczności lub niesprzeczności danego orędzia z Objawieniem. Rolą bowiem
objawienia prywatnego „nie jest »ulepszanie« czy »uzupełnianie« ostatecznego
Objawienia Chrystusa, lecz pomoc w pełniejszym przeżywaniu go w jakiejś epoce
historycznej” (KKK, 67).
W niektórych przypadkach zaskakiwać może jednak
pobłażliwość Kościoła. W maryjnym orędziu z La Salette (z roku 1846) znajdujemy
taki na przykład fragment: „Jeśli mój lud się nie opamięta, pozwolę aby ręka
Syna mego spadła nań; a jest ona tak silna, tak ciężka, że nie utrzymam jej już
dłużej. Jakże już długo cierpię za was”. Jeżeli rzeczywiście tak
powiedziała Maryja, oznaczałoby to, że to Ona, a nie Bóg jest źródłem
miłosierdzia, zaś głównym zadaniem Chrystusa jest karanie nas za grzechy.
Zresztą niekoniecznie za nasze grzechy, bowiem ostrzeżenie to – podobnie jak
przestrogi z innych objawień prywatnych – zakłada odpowiedzialność zbiorową.
Nie przeszkodziło to jednak w zatwierdzeniu kultu, a także zgromadzenia
zakonnego saletynów, wyrosłego z objawień.
Znany jest także nieobojętny stosunek Jana Pawła II
do fatimskich objawień. ** Niemal cudowny fakt przeżycia zamachu Papież
skojarzył z objawieniami z portugalskiej wioski, publicznie to ogłaszając
(zamach zdarzył się w 64. rocznicę pierwszego objawienia). Od tego czasu kult
Matki Boskiej Fatimskiej bardzo się zdynamizował. Jej figura peregrynuje po
świecie skupiając ogromne rzesze wiernych. W rozpoczętą w 1995 roku i trwającą
dwanaście miesięcy peregrynację po wszystkich polskich diecezjach włączył się
praktycznie cały polski Kościół. Niemniej angażując swój autorytet, Jan Paweł
II nie mógł się nie odnieść do kontrowersyjnej strony tych objawień. W homilii
wypowiedzianej w Fatimie w pierwszą rocznicę zamachu Papież najpierw
przypomniał, że Objawienie Boże zostało doprowadzone do końca w Jezusie i
wszelkie autentyczne objawienia prywatne muszą być z nim zgodne. Następnie
stwierdził, że Kościół przyjął orędzie z Fatimy, bowiem jest ono „w swej
zasadniczej osnowie wezwaniem do nawrócenia i pokuty, podobnie jak Ewangelia”. Trzeba także pamiętać, że Maryja
rozmawiała z dziećmi w wieku od 7 do 10 lat, stąd też język orędzia „jest
prosty na miarę ich zrozumienia”. Papież przyznał, że orędzie „wydaje
się surowe, tak jakby mówił Jan Chrzciciel nad brzegami Jordanu”, ale czyż
Matka może milczeć, jeśli zagrożone są jej dzieci?
Wątpliwości jednak pozostają. Jak wytłumaczyć, że
Maryja – która przez wyjątkową łaskę niepokalanego poczęcia i swe Boskie
macierzyństwo jest najściślej zjednoczona z Chrystusem – stosuje aż takie
teologiczne uproszczenia: uzależnia dzieje świata i nasze zbawienie od
ustanowienia bądź nie ustanowienia nabożeństwa do Jej Niepokalanego Serca,
traktuje wojny jako karę za ludzki grzech, stosuje odpowiedzialność zbiorową?
Czy Matka Boża nie powinna być dobrym „teologiem” także wtedy, gdy objawia się
prostym dzieciom? Papież usprawiedliwia orędzie fatimskie, przyrównując Maryję
do Jana Chrzciciela. Problem w tym, że Jan Chrzciciel, choć wzywaniem do
nawrócenia przygotowywał Ewangelię, jednak sam jej nie znał. Dlatego jest „najmniejszy
w Królestwie niebieskim”, czego na pewno nie można powiedzieć o Bożej
Rodzicielce.
ZEFIRYN I BERNADETTA
W historii chrześcijaństwa objawienia prywatne dość
wcześnie zaczęto wykorzystywać do obrony jakichś prawd czy wartości. Nie trudno
przewidzieć, że była to broń obosieczna. *** Monofizycki biskup z V
wieku, Jan Rufus, w dziele „Pleroforie”, powoływał się na objawienia
Matki Bożej, by zdyskredytować Sobór w Chalcedonie. Beda Czcigodny w VIII
wieku, przywołując przekaz o objawieniu się Maryi młodemu Rzymianinowi, chciał
ukazać wyższość dziewictwa nad stanem małżeńskim. Młodzieńcowi, który
codziennie pobożnie śpiewał oficjum do Matki Bożej, w dniu ślubu ukazała się
Maryja Dziewica, aby zapytać: dlaczego porzuca Ją dla ziemskiej kobiety? „Czy
nie jestem wystarczająco piękna?” – pytała z wyrzutem. Młodzieniec
natychmiast porzucił młodą żonę, ale na wszelki wypadek zasięgnął rady papieża
Zefiryna. Papież utwierdził go w postępowaniu, twierdząc, że Maryja wyzwoliła
go w ten sposób z „sideł szatana”. Argumentacja taka wyraźnie zdradza
manichejskie podejście do małżeństwa. W średniowieczu objawienia angażowały się
w spory teologiczne, dotyczące np. wniebowzięcia Maryi czy Jej niepokalanego
poczęcia. Nadprzyrodzone opinie nie były przy tym całkiem jednomyślne.
Elżbiecie z Schönau w XII wieku Maryja objawiła, że została wzięta do nieba 13
lat po wniebowstąpieniu Jezusa, zaś dwa wieki później Brygida Szwedzka
dowiedziała się w wizjach, że okres ten wynosił 15 lat.
Fakty te nie przeszkodziły jednak Piusowi XII
powołać się na objawienie w Lourdes w encyklice „Fulgens corona” (z 1953
roku), napisanej z okazji zbliżającego się stulecia ogłoszenia dogmatu o
niepokalanym poczęciu. Co więcej, fragment ten znalazł się w zbiorze
doktrynalnych wypowiedzi Kościoła – „Breviarium fidei”. Pius XII nie
tylko zacytował słowa wypowiedziane przez Zjawę do Bernadette Soubirous: „Ja
jestem Niepokalane Poczęcie”, ale także dokładnie opisał jej strój („odziana
w białą szatę i okryta białym płaszczem, przepasana błękitną spływającą wstęgą”).
Tymczasem wygląd stroju, w którym ukazała się Matka Boska w Lourdes, zdaniem
psychologa Michaela Carrolla, stanowi jeden z argumentów, przemawiający za tym,
że objawienia te mogły być halucynacjami. Opisany przez Papieża strój był
bowiem (jak zauważa Carroll w artykule przedrukowanym w 5 numerze „Nomosu” z
1994 r.) ceremonialnym strojem Dzieci Maryi – stowarzyszenia, do którego
należała matka chrzestna Bernadette – Bernarde Nicolau. Ze swoją chrzestną –
osobą dość zamożną – Bernadette związana była serdeczną zażyłością, spędziła u
niej ok. dwóch lat, otoczona miłością i opieką. Objawienia rozpoczęły się po
powrocie do domu rodzinnego, gdzie panowały surowe warunki. Rodzice po utracie
majątku (z winy ojca alkoholika) zajmowali zniszczony budynek byłego aresztu,
pełen – jak podają świadectwa – karaluchów, gdzie okno pokoju Bernadette
wychodziło na gnojówkę. Nie wykluczone więc, że silna tęsknota za beztroskim
życiem razem z ukochaną ciotką spowodowała przeżycia, uznane potem za
objawienia w Lourdes. Carroll podaje jeszcze kilka innych argumentów
przemawiających za taką hipotezę.
Co zatem sądzić o
objawieniach prywatnych?
ZMYSŁ WIARY I NASZA PODŚWIADOMOŚĆ
Nawet jeśliby uznane przez Kościół wizje okazały się
halucynacjami, nie wyklucza to Bożego działania. Bóg bowiem może posługiwać się
także naszymi przeżyciami psychicznymi. „Wyjaśnienie nadprzyrodzone danego
zjawiska nie musi wykluczać takich czy innych wyjaśnień naturalnych” –
napisał o objawieniach prywatnych o. Jacek Salij OP w książce „Poszukiwania w
wierze”, przekonując, że absolutna pewność ich autentyczności nie jest tak
istotna. Dużo ważniejsze jest pytanie, czy dane orędzie przybliża do Chrystusa.
Można powiedzieć więcej: dystans jest konieczny,
bowiem nawet przy najpewniejszym objawieniu prywatnym nigdy nie jest tak, że
słowa orędzia są w sposób czysty nadprzyrodzone. Gdyby Bóg rzeczywiście chciał
do nas bezpośrednio „przemówić”, Jezus za swego ziemskiego życia sam napisałby
Ewangelię. Jak wiadomo, tego nie uczynił. Pismo Święte ma – jak głosi Kościół –
dwóch prawdziwych autorów: Boga i człowieka. Jest natchnione, a nie
podyktowane. Bóg nie posługiwał się ludzkim autorem jak bezwolnym narzędziem,
medium. Świadczy to o zupełnie niezasłużonym, niezwykłym awansie człowieka. Czy
warto z niego rezygnować?
Słowo Boga, wcielając się w Biblii w słowo ludzkie,
nie zniszczyło je. Wydaje się, że ceną za to jest Jego ukrycie. A przecież
zależy nam na poznaniu Boga i Jego Słowa. Czy jednak Słowo Boga może być
bardziej jawne niż jest w Biblii i nauce Kościoła? Czy nie jest tak, że właśnie
dlatego, iż ukryte i nierozdzielne ze słowem ludzkim, jest bliższe niż się to z
pozoru wydaje? Podobnie jest z Wcieleniem. Czyż Bóg może być bliższy nam niż
jest w Jezusie? W każdym razie Kościół wielokrotnie przestrzegał przed dosłowną
lekturą Pisma Świętego i potępiał biblijny fundamentalizm. O ileż bardziej
przestrogi te dotyczą tekstów nienatchnionych, o których Katechizm wyraźnie
stwierdza, że nie należą do depozytu wiary.
Nie należą do depozytu, czyli nie musimy w nie
wierzyć. Kościół jednak liczy się z możliwością nadprzyrodzonego pochodzenia
przynajmniej niektórych objawień prywatnych. Dlatego w Katechizmie zastrzega
się jednocześnie: „Zmysł wiary wiernych, kierowany przez Urząd Nauczycielski
Kościoła, umie rozróżniać i przyjmować to, co w tych objawieniach stanowi autentyczne
wezwanie Chrystusa lub świętych skierowane do Kościoła” (67). Zastrzeżenie
to wskazuje, iż nawet w objawieniach uznanych przez Kościół nie wszystko
stanowi autentyczne wezwanie Chrystusa lub świętych. Przy dosłownym, fundamentalistycznym
traktowaniu stają się więc one raczej przeszkodą niż pomocą „w pełniejszym
przeżywaniu ostatecznego Objawienia Chrystusa”.
W orędziach rzeczywiście dostrzec można mentalność
samych wizjonerów. Widać to wyraźnie zarówno w orędziu fatimskim, jak i w „Bożym
wychowaniu” Anny. Opisując swoje dzieciństwo, Łucja wspomina o proboszczu,
który piętnował wiejskie zabawy i tańce. Ktoś pytał wówczas, nie bez
słuszności: „Jak to jest, że dawniej taniec nie był grzechem, a teraz już
jest, ponieważ przyszedł nowy proboszcz?”. Ukazuje także swoją matkę jako
kobietę o surowej pobożności. Kiedy jedno z wiejskich dzieci użyło
nieprzyzwoitych słów, matka Łucji zganiła je, mówiąc bez ogródek: „Tych, co
zgrzeszyli i nie wyspowiadali się, Dzieciątko Jezus pośle do piekła”.
Surowość Matki Boskiej Fatimskiej można więc tłumaczyć atmosferą religijną, w
której mali wizjonerzy byli wychowywani. Zaś w charakterystycznej
nieprzejednanej Bożej niechęci do narodu niemieckiego w wizjach Anny odnaleźć
można silnie utrwalone uprzedzenia samej wizjonerki, o których zresztą w „Bożym
wychowaniu” wspomina.
*
Mimo kłopotów z objawieniami prywatnymi nie jest
wykluczone czerpanie z nich intuicji duchowych. Można to robić pod warunkiem,
że nie ugrzęźnie się w karmiącej emocje cudowności. Kryteriami, pomagającymi
właściwie rozeznać, zawsze pozostaną wiara Kościoła, nasza wrażliwość religijna
oraz rozum, o którym Gilson za św. Tomaszem powiedział, że jest „najbardziej
ulubionym tworem Boga”. Niemniej rzeczywistość religijna, jaka się wyłania
z wielu orędzi, jest często tak odległa od Biblii czy klasycznych dzieł
teologii i duchowości, że rodzi się pytanie: dlaczego Bóg sięga po tak
niebezpiecznie fascynujące objawienia? Odnajduję tylko jedną odpowiedź: być
może chce, byśmy na własnej skórze przekonali się, jak nam daleko do pokory i
głębi ducha Ojców Pustyni i wielkich mistyków.
* Tekst ten pisany był przed
wystąpieniem kard. Angelo Sodano, który podczas papieskiej pielgrzymki w
Fatimie 13 maja br. zapowiedział ujawnienie trzeciej części tajemnicy
fatimskiej i zdradził, że tajemnica przepowiadała zamach na Papieża.
** W świetle trzeciej części
tajemnicy zrozumiała jest waga jaką Jan Paweł II przywiązuje do fatimskich
orędzi.
*** Ryzyko powoływania się na
objawienia ukazują materiały z sympozjum mariologicznego opublikowane przez
Wydawnictwo Księży Marianów w książce „Objawienia maryjne. Drogi interpretacji”
(Warszawa 1994).
|
