1945–2001: Długie pojednanie

 

1945 – kończy się II wojna światowa, rozpoczęta agresją Niemiec na Polskę, której ofiarą padło 6 mln polskich obywateli (w tym 3 mln polskich Żydów); kilka milionów Polaków zostaje wysiedlonych (przez Niemców, a po wojnie przez Sowietów); podczas wojny na roboty do III Rzeszy wywieziono ponad 2 mln Polaków; zginął co trzeci pracownik wyższych uczelni, co czwarty ksiądz i co piąty nauczyciel. 
lato 1945 – pierwsze „dzikie” wysiedlenia ludności niemieckiej z Polski; w listopadzie Sojusznicza Rada Kontroli Niemiec na mocy umowy poczdamskiej uchwala plan wysiedleń Niemców zza Odry i Nysy; do 1950 r. Polskę opuszcza ponad 3 mln osób; później, zwłaszcza w latach 70., wyjedzie kolejny milion, głównie ze Śląska i Warmii. 
6 lipca 1950 – NRD i PRL podpisują w Zgorzelcu układ o granicy; odtąd wedle oficjalnej wykładni narody PRL i NRD łączy „bratnia przyjaźń”.
5 sierpnia 1950 – niemieckie organizacje wysiedleńcze uchwalają tzw. „Kartę Wypędzonych”, deklarując rezygnację z „zemsty i odwetu” i domagając się zarazem prawa powrotu „do stron ojczystych”, czyli rewizji granic.
1953 – na mocy tzw. umowy londyńskiej kwestia odszkodowań i reparacji wojennych zostaje zawieszona do zawarcia traktatu pokojowego z Niemcami. Rząd PRL, pod naciskiem ZSRR, zrzeka się świadczeń na rzecz Polski od NRD.
1958 – podczas synodu Kościoła Ewangelickiego Niemiec powstaje Akcja Znaków Pokuty, której celem jest działanie na rzecz pojednania Niemców z narodami, które ucierpiały w wyniku wojny. Choć Akcja powstaje jako przedsięwzięcie nie podzielonego Kościoła ewangelickiego Niemiec, w NRD i RFN z czasem rozwijają się osobne organizacje: Akcja z RFN preferuje kontakty oficjalne (z władzami PRL i oficjalnymi organizacjami, np. ZBoWiD-em), zaś Akcja z NRD utrzymuje kontakty ze środowiskami niezależnymi w Polsce: „Znaku”, „Więzi”, Klubów Inteligencji Katolickiej i „TP”. Władze NRD, uznające swe państwo za „antyfaszystowskie”, uważają Akcję za niepotrzebną i próbują utrudniać jej funkcjonowanie – np. odmawiając zgody na wyjazdy grup do Polski. 
1964 – pierwsza po wojnie grupa katolików z Niemiec Zachodnich przyjeżdża z pielgrzymką pokutną do Oświęcimia. Jest to inicjatywa zachodnioniemieckiej sekcji ruchu „Pax Christi” i jej wiceprzewodniczącego Alfonsa Erba; w latach 70. „Pax Christi” z RFN – oraz tamtejszy Centralny Komitet Katolików Niemieckich – staną się głównymi partnerami dla prób porozumienia z Polską, niezależnych od władz PRL. Erb wzywa Niemców do zbierania składek dla byłych więźniów hitlerowskich w Polsce; w 1973 r. powstanie „Dzieło im. Maksymiliana Kolbego” (Maximilian-Kolbe-Werk): założone przez kilkanaście katolickich organizacji z RFN, do 2001 roku Dzieło wyda na pomoc dla polskich ofiar III Rzeszy prawie 100 mln marek. 
listopad 1965 – biskupi polscy publikują list do biskupów niemieckich, ze zdaniem „przebaczamy i prosimy o przebaczenie”. Autorem tego – przełomowego, jak się później okaże dla stosunków polsko-niemieckich – orędzia jest arcybiskup Bolesław Kominek. Początkowo list spotyka się z niechęcią społeczeństwa; władze PRL reagują na list agresywną nagonką przeciw Kościołowi. W 1980 r. Jan Józef Lipski napisze: „Istnieje niezawodny barometr, którym można mierzyć w Polsce zapotrzebowanie partii i rządu na autentyczny kontakt ze społeczeństwem”, a skalą tego barometru jest ilość antyniemieckich ataków w prasie partyjnej. „Temat niemiecki w polskiej praktyce propagandowej jest funkcją sytuacji wewnętrznej, nie zaś stosunków polsko-niemieckich. Po prostu jest to jedyny temat, który (...) daje [władzom] nadzieję na pozytywny rezonans w sporej części społeczeństwa”. 
lata 60. – w Niemczech Zachodnich narasta oddolny ruch na rzecz uznania granic z Polską; w 1965 r. apelują o to w swym memorandum (Denkschrift) niemieccy ewangelicy, w 1968 r. dołącza grupa katolików, skupiona w tzw, Kręgu z Bensbergu (Bensberger Kreis).
grudzień 1970 – kanclerz Willy Brandt podpisuje w Warszawie traktat o uznaniu granicy i klęka przed Pomnikiem Bohaterów Getta; kilka lat później wiążący charakter układu podważy jednak Trybunał Konstytucyjny RFN, stwierdzając, że nie jest on obowiązujący dla przyszłych zjednoczonych Niemiec; po zjednoczeniu kwestia granic ma być na nowo otwarta.
1972 – rząd RFN zobowiązuje się wypłacić Polsce 100 mln marek dla ofiar eksperymentów pseudomedycznych; władze PRL przekazują ofiarom niewielkie kwoty (przeliczone wg oficjalnego kursu), część pieniędzy zostaje zmarnowana.
1980 – po powstaniu „Solidarności” władze NRD zamykają granicę z PRL; tajna policja „Stasi” poddaje inwigilacji wszelkie kontakty swych obywateli z Polską. Natomiast dla NRD-owskiej opozycji – której niektóre środowiska szukają w latach 80. kontaktów z opozycją w Polsce – Polska staje się krajem, gdzie można „swobodniej oddychać”; w połowie lat 80. w Berlinie Wschodnim ukazuje się w samizdacie antologia „Oder” (Odra). W wydanej w 1980 r. książce „Czy fatalizm wrogości” Stanisław Stomma, który od lat 50. nawiązywał niezależne kontakty w RFN, napisze: „Ta sprawa [pojednania polsko-niemieckiego] warta jest trudu. Po obu stronach warta trudu i walki”.
grudzień 1981 – po wprowadzeniu stanu wojennego Niemcy z RFN organizują akcję pomocy dla Polski: osoby prywatne i organizacje wyślą miliony paczek oraz transporty z żywnością, lekami itd. (także w NRD spontanicznie, choć na mniejszą skalę, rusza akcja pomocy). 
1988–1989 – premier Mieczysław Rakowski i kanclerz Helmut Kohl postanawiają zintensyfikować kontakty polsko-niemieckie. Efektów jednak nie ma, aż do chwili, gdy w sierpniu 1989 powstaje rząd Tadeusza Mazowieckiego; nowy pełnomocnik premiera ds. kontaktów z Niemcami, Mieczysław Pszon, przygotowuje wizytę w Polsce kanclerza Kohla i normalizację stosunków.
czerwiec 1989 – wybory po „Okrągłym Stole”; we Wrocławiu w środowisku KIK-u powstaje idea utworzenia w Krzyżowej na Dolnym Śląsku miejsca spotkań; ośrodek taki powstanie w następnych latach. 
1 września 1989 – Polscy i niemieccy katolicy wydają wspólne oświadczenie na 50-lecie wybuchu wojny, postulując pełną normalizację stosunków. 
listopad 1989 – wizyta Kohla w Polsce; Mazowiecki i Kohl uczestniczą w „Mszy pojednania”, odprawionej przez bp. Alfonsa Nossola w Krzyżowej.
listopad 1990 – Polska i zjednoczone już Niemcy podpisują traktat „o potwierdzeniu granicy”; w czerwcu 1991 podpisany zostanie traktat „o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy”. Początek nowego etapu w stosunkach polsko-niemieckich.
1991 – powstaje Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie”; rząd RFN przekazuje 500 mln marek na „pomoc humanitarną” dla ofiar III Rzeszy.
1 sierpnia 1994 – prezydent Niemiec Roman Herzog, zaproszony na 50. rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego, mówi w Warszawie: „Pochylam głowę przed bojownikami Powstania Warszawskiego, jak też przed wszystkimi [polskimi] ofiarami wojny. Proszę o przebaczenie za to, co im wszystkim zostało wyrządzone przez Niemców”. 
kwiecień 1995 – Władysław Bartoszewski, szef MSZ, na sesji w Bundestagu i Bundesratu przed 50. rocznicą zakończenia wojny mówi: „Pamięć i refleksja historyczna (...) winny torować drogę motywacjom współczesnym i skierowanym w przyszłość”, wyrażając też ubolewanie z powodu cierpień Niemców, zmuszonych po 1945 r. do opuszczenia swych domów. Temat wypędzeń Niemców staje się w latach 90. w Polsce tematem dyskusji prasowych i publikacji książkowych; przewodnicząca Związku Wypędzonych Erika Steinbach powie później, iż ma wrażenie, że temat ten interesuje dziś bardziej młodych historyków z Polski niż z Niemiec. W latach 90. powstaje też kilka pomników w miejscach, gdzie po 1945 r. były obozy dla Niemców (m.in. w Łambinowicach i Potulicach).
lipiec 1995 – podczas wizyty w Polsce kanclerz Kohl jest entuzjastycznie witany na polskich ulicach.
12 marca 1999 – Polska wchodzi do NATO i zostaje sojusznikiem militarnym Niemiec; polska 10. Brygada Pancerna zostaje podporządkowana niemieckiej dywizji pancernej z Sił Szybkiego Reagowania NATO. Wejście do Sojuszu poprzedza kilkuletnia intensywna współpraca wojskowa polsko-niemiecka. 
II połowa lat 90. – Polska staje się głównym partnerem gospodarczym Niemiec w Europie Wschodniej, wyprzedzając pod względem wysokości obrotów handlowych Rosję. Także inwestycje niemieckie w Polsce należą do najwyższych. Rozpoczynają się przygotowania i negocjacje wokół włączenia Polski do Unii Europejskiej; Niemcy – najpierw w osobie Kohla, potem Gerharda Schrödera, deklarują, że będą tu „adwokatem Polski”.
lato 1998 – zagrożona utratą władzy chadecja (CDU/CSU) wprowadza do swej kampanii wyborczej kwestię wysiedleń, by zmobilizować prawicowych wyborców; Bundestag przyjmuje rezolucję, w której w niejasny sposób mowa jest o ich „prawie do ojczyzny” i o rozszerzeniu UE; w odpowiedzi Sejm RP przyjmuje niejasną rezolucję, w której mowa jest o nienaruszalności granic – choć tych nikt w Niemczech nie kwestionował.
1998–2000 – nowy rząd Niemiec SPD-Zieloni podejmuje międzynarodowe negocjacje w sprawie odszkodowań dla ofiar III Rzeszy; Niemcy przeznaczają na odszkodowania 10 mld marek, z czego ponad 1,8 mld przypada Polsce. 
wiosna – lato 2001 – Fundacja „Pojednanie” rozpoczyna wypłaty odszkodowań; cieniem kładzie się fakt, że niemiecka fundacja „Pamięć, Odpowiedzialność, Przyszłość” przeliczyła marki na złotówki po niekorzystnym kursie. Niemcy obiecują wyrównać te straty. 

IH, WP

 

 

 

 

 

do góry

 

© 2000 Tygodnik Powszechny
Szczegółowe informacje o Redakcji; e-mail: redakcja@tygodnik.com.pl